Archive for the ‘terroryzm’ Category

Zniszczenie cywilnego statku powietrznego

poniedziałek, 22 Wrzesień 2008

30 września 2008r Trybunał Konstytucyjny będzie rozpoznawał wniosek Pierwszego Prezesa SN dotyczący zgodności z konstytucją art. 122a ustawy – Prawo lotnicze. Zaskarżony przepis brzmi następująco:

Jeżeli wymagają tego względy bezpieczeństwa państwa i organ dowodzenia obroną powietrzną, uwzględniając w szczególności informacje przekazane przez instytucje zapewniające służby ruchu lotniczego, stwierdzi, że cywilny statek powietrzny jest użyty do działań sprzecznych z prawem, a w szczególności jako środek ataku terrorystycznego z powietrza, statek ten może być zniszczony na zasadach określonych w przepisach ustawy z dnia 12 października 1990 r. o ochronie granicy państwowej (Dz. U. z 2005 r. Nr 226, poz. 1944).

Zgodnie zaś z art. 18b ustawy o ochronie granicy państwowej obcy statek powietrzny może być wezwany przez państwowy organ zarządzania ruchem lotniczym do podjęcia określonych czynności (opuszczenia przestrzeni powietrznej RP, zmiany kierunku lub wysokości lotu, lądowania na wskazanym lotnisku, wykonania innych poleceń, mających na celu zaprzestanie naruszania przestrzeni powietrznej). W przypadku niezastosowania się do któregokolwiek z wezwań i poleceń, o których mowa powyżej obcy statek powietrzny może być:

  1. przechwycony przez wojskowy statek powietrzny (przechwycenie polega na identyfikacji statku powietrznego, nawiązaniu z nim łączności radiowej i kontaktu wzrokowego oraz naprowadzeniu go na właściwy kierunek lub wysokość lotu albo wymuszeniu lądowania na wskazanym lotnisku);
  2. ostrzeżony strzałami ostrzegawczymi przez statek przechwytujący, a w przypadku dalszego niestosowania się do wezwania – zniszczony;
  3. zniszczony bez dokonania czynności, o których mowa w pkt. 1 i 2, w sytuacji:
  • dokonywania zbrojnej napaści lub agresji przeciwko celom położonym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;
  • gdy nie posiada załogi na pokładzie;
  • gdy wymagają tego względy bezpieczeństwa, a organ dowodzenia obroną powietrzną, uwzględniając w szczególności informacje przekazane przez państwowy organ zarządzania ruchem lotniczym, stwierdzi, że obcy statek powietrzny jest użyty do działań sprzecznych z prawem, a w szczególności jako środek ataku terrorystycznego z powietrza.

Decyzję o zniszczeniu statku powietrznego podejmuje Dowódca Sił Powietrznych Sił Zbrojnych RP, zaś sytuacji „gdy wymagają tego względy bezpieczeństwa” (sytuacja trzecia w pkt. 3) opisywaną decyzję podejmuje Minister Obrony Narodowej.

W ocenie Pierwszego Prezesa SN cytowany przepis ustawy – Prawo lotnicze jest sprzeczny z kilkoma przepisami konstytucji (cały tekst wniosku do TK jest dostępny tutaj). Główny zarzut w stosunku do opisywanego art. 122a ustawy – Prawo lotnicze to naruszenie art. 38 (prawo do życia) w zw. z art. 31 ust. 3 (zasada proporcjonalności) konstytucji. We wniosku słusznie wskazuje się, iż „zniszczenie cywilnego statku powietrznego w sposób konieczny zakłada spowodowanie śmierci osób, które znajdują się na pokładzie tego statku, w szczególności jego pasażerów. Wydanie stosownego polecenia przez Ministra Obrony Narodowej w istocie oznacza więc nakaz umyślnego pozbawienia życia osób, nie będących agresorami. W tym sensie art. 122a Prawa lotniczego w sposób oczywisty ogranicza prawo do ochrony życia wynikające z treści art. 38 Konstytucji RP”. Jednocześnie we wniosku zasadnie podnosi się, iż prawo do życia nie ma na gruncie konstytucji charakteru absolutnego. W sytuacji kolizji z innymi wartościami konstytucyjnymi może być ono ograniczane przy spełnieniu podstawowych reguł rozstrzygania przez ustawodawcę zwykłego tego typu kolizji. W takim przypadku konieczne jest jednak zachowanie zasady proporcjonalności, adekwatności i subsydiarności regulacji prawnych ograniczających ochronę podmiotowych praw lub wolności o charakterze konstytucyjnym (art. 31 ust. 3 Konstytucji RP). Analizując sporny art. 122a Pierwszy Prezes SN wskazuje, że ustawodawca dopuszczając do pozbawienia życia osób znajdujących się na cywilnym statku powietrznym, odwołał się wyłącznie do bardzo abstrakcyjnie ujętej przesłanki, tj. „bezpieczeństwa państwa”. Przesłanka ta jeszcze szerzej ujęta jest w ustawie o ochronie granicy państwowej, w której mowa jest jedynie ogólnie o „względach bezpieczeństwa”. Ponadto w ustawie o ochronie granicy państwowej wskazuje się, iż zestrzelenie jest dopuszczalne gdy obcy statek powietrzny „jest użyty do działań sprzecznych z prawem, a w szczególności jako środek ataku terrorystycznego z powietrza”. Użycie zwrotu „w szczególności” oznacza, że „atak terrorystyczny” stanowi tylko jedną z wielu sytuacji, w których zestrzelenie statku powietrznego jest dopuszczalne. W istocie więc każde niezgodne z prawem posłużenie się powietrznym statkiem cywilnym spełnia przesłankę uzasadniającą zniszczenie tego statku (o ile tylko wskazują na to względy „bezpieczeństwa państwa”). Dotyczyć to więc może przewożenia statkiem niedozwolonych towarów lub produktów, zmiany kierunku lotu, przewożenia nielegalnych imigrantów itp. Kategoria „działań niezgodnych z prawem” odsyła bowiem do całości systemu prawnego i zawartych tam rozlicznych zakazów odnoszących się do różnych dóbr prawnych i prawnie chronionych interesów.

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, iż charakter dóbr prawnych, których ochrona na gruncie art. 122a Prawa lotniczego może uzasadniać zniszczenie cywilnego statku powietrznego i( spowodowanie śmierci znajdujących się na nim ludzi) jest bardzo szeroko określony. Budzi to zasadnicze wątpliwości konstytucyjne w perspektywie zasady proporcjonalności. Z treści art. 31 ust. 3 Konstytucji RP jednoznacznie wynika, iż ograniczenie ochrony określonych praw lub wolności podmiotowych dopuszczalne jest wyłącznie w przypadku zaistnienia konieczności ochrony innych wartości konstytucyjnych i tylko w zakresie wyznaczonym granicami owej konieczności. Wyprowadza się stąd zasadę subsydiarności uregulowań prawnych wprowadzających ograniczenia praw lub wolności konstytucyjnych. Analiza uregulowań zawartych w art. 122a Prawa lotniczego w związku z art. 18b ustawy o ochronie granicy państwowej prowadzi do wniosku, że wymóg ten nie został spełniony. W szczególności ustawodawca nie łączy dopuszczalności zestrzelenia statku cywilnego z wystąpieniem bezpośredniego zagrożenia dla określonych dóbr prawnych. Na gruncie wspomnianych przepisów, nawet abstrakcyjne zagrożenie dla bezpieczeństwa państwa, uzasadnia już działania obronne, o ile tylko stwierdzono, że statek użyty został do celów sprzecznych z prawem. Ponadto jedynym warunkiem formalnym zniszczenia takiego statku jest wcześniejsze, bezskuteczne, wezwanie do wykonania odpowiednich poleceń. Artykuł 18b ust. 2 pkt. 3 ustawy o ochronie granicy państwowej wyraźnie stanowi, iż nie jest konieczne w takim przypadku ani przechwycenie przez wojskowy statek powietrzny, ani nawet ostrzeżenie strzałami ostrzegawczymi przez statek przechwytujący.

Reasumując: zakres swobody pozostawiony Ministrowi Obrony Narodowej, w podjęciu decyzji o zniszczeniu cywilnego statku powietrznego pozostaje w sprzeczności z wymogami wynikającym z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP w związku z art. 38 Konstytucji RP. Oczywiście nikt nie neguje, że w pewnych szczególnych sytuacjach zniszczenie statku powietrznego może być jedynym rozwiązaniem. Chodzi jednak o to, aby okoliczności, w których podjęcie takiej decyzji jest możliwe były możliwie precyzyjnie określone. Obecna regulacja posługując się zwrotami niedookreślonymi („względy bezpieczeństwa państwa” oraz „statek powietrzny jest użyty do działań sprzecznych z prawem”) pozostawia zbyt duże wątpliwości interpretacyjne.

Reklamy